Buitenland, vrijdag 1 maart

`De wereld staat op instorten'

Socioloog over de gevolgen van 11 september

Door onze redacteur Titia Ketelaar

De Amerikaan Immanuel Wallerstein voorspelde dertig jaar geleden het einde van de gepolariseerde wereld. In de aanslagen van 11 september ziet hij de bevestiging van zijn theorie.

Op sombere toon eindigde Immanuel Wallerstein gisteren tijdens een debat in Den Haag ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van het Institute for Social Studies, zijn woorden. ,,De wereld is in crisis en staat op instorten. De delen van de wereld waar conflict en beroering heersen, nemen toe.''

Het is een zwaarmoedige visie, maar een die de 71-jarige socioloog en historicus, al jaren aanhangt. Wallerstein, bekend door publicaties als The Modern World System waarin hij de ontwikkeling van het kapitalisme vanaf de zestiende eeuw beschrijft, gelooft dat een wereld met een rijk noorden en een arm zuiden ten dode is opgeschreven.

De polarisatie heeft volgens hem geleid tot explosies in het zuiden, een niet te stoppen migratie naar het noorden en als gevolg daarvan, onrust in alle gebieden. In de aanslagen van 11 september, de Amerikaanse oorlog tegen het terrorisme en de crisis in Argentinië ziet Wallerstein een bevestiging van zijn theorie. Binnen twintig jaar zullen we de ontmanteling van het huidige wereldsysteem zien, zegt Wallerstein.

,,Ik ben geen pessimist'', verklaart hij desondanks. ,,Als een systeem op het punt van instorten staat, is dat juist het moment dat er verandering kan komen. Iedere kleine duw heeft een enorm effect. Dit is het moment dat keuzes bepalend zijn.

,,Je ziet ook dat intelligente mensen op zoek zijn naar een alternatief voor het huidige neoliberale en kapitalistische wereldsysteem. In Porto Alegre kwamen begin februari tijdens het World Social Forum mensen bijeen die pleiten voor een democratische wereld, in plaats van de huidige hiërarchische en gepolariseerde wereld. Ik kan niet zeggen dat ze succes zullen hebben, want de hiërarchische wereld is tot nu toe de winnaar van alle revoluties geweest, maar als er flink wordt geduwd, wie weet...''

De mate waarin het huidige wereldsysteem zal imploderen, hangt volgens Wallerstein in sterke mate af van de keuzes die de Amerikaanse regering de komende maanden zal maken. ,,Helaas is president Bush in het nauw gedreven. Hij reageerde dwaas op 11 september - op een manier waarop hij in de VS zelf onmiddellijk applaus kreeg, maar met beloften over het uitroeien van terrorisme die hij nooit waar kan maken. Wat hij ook doet, het zal verkeerd uitpakken. Als Bush Irak binnenvalt, zal dat Amerikaanse levens kosten en eenmaal in Bagdad, wat dan? Als Bush niets doet, wordt dat zeker een politieke ramp en zal hij de volgende verkiezingen verliezen.

,,Binnen zijn eigen staf is een tweedeling aan het ontstaan. De luchtmacht pleit voor het aanvallen van Irak, het leger vreest een tweede Vietnam. En een deel van zijn adviseurs adviseert prudentie, terwijl de Enrons van deze wereld Bush juist willen voortduwen. Nee, ik zou niet graag in zijn schoenen willen staan.''

Wallerstein wil zich niet wagen aan een beschrijving van een andere wereld. Hoop op een andere, meer utopische wereld wil de 71-jarige socioloog volgende generaties dan ook niet geven, al is het alleen maar omdat hij daar niet in gelooft. ,,Hoop is een lastig woord. Het kan alleen maar tot illusie en desillusie leiden'', zegt Wallerstein.

Copyright: NRC Handelsblad