Door NRC-redacteur Rob Schoof  

Een vorkheftruck in Rotterdam, bomdreigingen bij Ikea-vestigingen, een blauwzuuralarm in Wijchen: in alle hoeken van het land werden burgers, overheid en het bedrijfsleven de afgelopen week geconfronteerd met incidenten die leidden tot ontwrichtingen. Treinen en trams stopten, bedrijven werden stilgelegd, belangrijke verkeersaders en vaarwegen werden afgesloten en industrieterreinen werden ontruimd. 

Stroomstoringen, criminaliteit, terreurdreigingen of computervirussen: kleine incidenten kunnen op regionaal niveau grote gevolgen hebben, zo is de afgelopen tijd verscheidene keren gebleken. Is Nederland zo'n kwetsbare, breekbare samenleving geworden? Is de reactie van de verantwoordelijke autoriteiten op terroristische en criminele dreigingen buitenproportioneel? Kleine incidenten reiken veel verder dan twintig jaar geleden, zegt prof.dr. B.J.M. Ale, hoofd van het Centrum voor Externe Veiligheid en Vuurwerk van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). ,,Twintig jaar geleden was Nederland veel minder druk dan nu. We worden kwetsbaarder doordat we de ruimte steeds intensiever gebruiken. Steeds meer voorzieningen worden dicht op elkaar gezet. Daardoor werkt een klein incident, dat vroeger redelijk beperkt bleef, steeds verder door'', zegt Ale, sinds deze week de eerste hoogleraar veiligheid en rampenbestrijding, aan de Technische Universiteit Delft. Een goed voorbeeld van die doorwerking van lokale incidenten op de rest van Neerland was de lekkage van de giftige stof acrylnitril, in augustus op het spoorwegemplacement van het station van Amersfoort, die het openbare leven uren lamlegde. Binnen een straal van vijfhonderd meter werd alles ontruimd, maar door de locatie, de centrale ligging van de stad in het spoornet, kwamen duizenden reizigers later dan gepland thuis. Achteraf concludeerden onderzoekers dat het incident en de reactie van de operationele diensten een ,,veel grotere impact'' kreeg dan ,,nodig en wenselijk'' was geweest. 

Hetzelfde gold voor twee branden op Schiphol, die in de eerste helft van 2001 een geweldige chaos veroorzaakten op het luchthaventerrein én in de wijde omtrek. In januari stak een zwerver een vuilnisbak in brand, enkele maanden later brak brand uit in de keuken van de Burger King in het winkelcentrum Schiphol Plaza. Bij die incidenten werd het calamiteitenplan in werking gesteld, rukten reddingsdiensten massaal uit en werd het vlieg- en treinverkeer stilgelegd, en de rijksweg A4 langs de luchthaven afgesloten. ,,Veiligheid gaat voor alles'', reageerde Schiphol-directeur G. Cerfontaine destijds op de enorme gevolgen van een brandje bij een hamburgerrestaurant, dat op zichzelf niets te maken had met het luchtverkeer. Veiligheidsdeskundigen verdedigden zich toen door te zeggen dat de autoriteiten beter massaal kunnen uitrukken en constateren dat de schade meevalt, dan dat achteraf blijkt dat de zaak is onderschat. Dat geldt zeker waar het gaat om locaties waar duizenden mensen aanwezig zijn. Dat was nog vóór 11 september 2001. De reactie van gezagsdragers in Nederland heeft volgens veiligheidsdeskundige Ale veel te maken met de gebeurtenissen van toen. Van een angstpsychose wil hij niet spreken, maar dat de autoriteiten ook in Nederland extra alert zijn is volgens hem terecht. ,,Voor die datum wisten we niet beter dan dat een vliegtuigkaping, met misschien een aantal gedode passagiers, het ergste was dat er met een vliegtuig kon gebeuren. Het was niet in ons op gekomen dat verkeersvliegtuigen ook kunnen worden gebruikt als kruisraketten. Dat betekent dat de autoriteiten die verantwoordelijk zijn voor de veiligheid er rekening mee moeten houden dat er gekken zijn die dergelijke dingen echt kunnen doen. Er is dus wel degelijk een verandering gekomen in het denken over veiligheid.'' 

Wat Nederland betreft werd die veranderde perceptie nog eens versterkt door de moord op Pim Fortuyn. ,,Tot die tijd konden ministers gewoon nog een pilsje drinken op een terras in Den Haag'', zegt Ale. Sindsdien kunnen de autoriteiten er niet meer vanuit gaan dat een bommelding, of een dreigement met een kogelbrief, een grap is. Ale: ,,Je moet je als verantwoordelijk bestuurder afvragen wat je liever wilt vertellen in het journaal: dat je voor niks een bataljon politie hebt laten uitrukken na een dreigement of dat je die dreiging niet serieus hebt genomen en dat er helaas een paar Ikea-klanten om het leven zijn gekomen. Ik denk niet dat we zijn doorgeslagen met al die afzettingen en ontruimingen. We hebben gezien wat er kán gebeuren.'' Dat werd treffend geďllustreerd op 27 september vorig jaar, twee weken na de terreuraanslagen in New York en Washington, toen in een anonieme brief aan het ANP werd gedreigd met aanslagen op tunnels in Amsterdam en Rotterdam. Scherpschutters en andere zwaar bewapende eenheden van politie, justitie en defensie kwamen daarop in actie en wierpen blokkades op bij de Beneluxtunnel en de Botlektunnel in Rotterdam, en de Coentunnel en de Zeeburgertunnel bij Amsterdam. ,,Niet ingrijpen zou een schande zijn geweest'', verdedigde toenmalig minister van Justitie Korthals de grootscheepse actie. Niemand kon garanderen dat het om een loos dreigement ging. 

Die angst voor terreur werkt ruim een jaar later nog steeds door, zo blijkt uit de veiligheidsmaatregelen die bij de overheid, en in tal van bedrijven, zijn verscherpt sinds 11 september. Via het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden lopen nog steeds allerlei studies naar mogelijk kwetsbare plekken in de samenleving, zoals het elektriciteitsnet, economische centra en de watervoorziening. Schiphol heeft nieuwe veiligheidsregels ontworpen, en ook meubelmaker Ikea kent sinds deze week een nieuwe alarmcode in haar Nederlandse vestigingen. ,,De eerste neiging na een groot incident is altijd dat er iets moet gebeuren'', zegt veiligheidsexpert Ale. ,,Maar je moet niet als een kip zonder kop gaan rondlopen. Eerst moet eens goed worden onderzocht wat de zwakke plekken zijn, en hoe die kunnen worden beveiligd.'' En of we dat willen, voegt hij eraan toe. ,,Neem de stroomstoringen van de afgelopen tijd. Daar kun je je best tegen wapenen door overal dubbele voorzieningen te treffen, zoals verplicht is bij onder meer ziekenhuizen. Er wordt op dit moment door TNO en de TU Delft onderzocht of er een alternatieve stroomvoorziening moet komen voor verschillende stadsdelen. Dat kost natuurlijk een hoop geld. Zolang er geen levens worden bedreigd is het een puur economische afweging die een bedrijf zelf kan maken.''